Zalecenia do szczepienia psów i kotów.
Prezentowane poniżej zalecenia dotyczące programów szczepień u zwierząt towarzyszących powstały na zlecenie Światowego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych Zwierzą MSAVA
Lista szczepień zasadniczych (cora vaccines), którym powinny zostać poddane wszystkie koty, szczepienie przeciwko wirusowi panleukopenii kotów (FPV), kaliciwirusowi kotów (FCV) i herpeswirusowi kotów (FCV). W rejonach endemicznego występowania wirusa wścieklizny również szczepienie przeciw tej
chorobie należy zaliczyć do grupy zasadniczych, nawet jeżeli prawo nie
nakłada takiego obowiązku. W niektórych krajach istnieje prawny nakaz szczepienia kotów przeciwko wściekliźnie. Odnosi się on również zwykle do przemieszczania zwierząt pomiędzy krajami. Należy podkreślić, że zaliczane do zasadniczych szczepienia przeciwko kaliciwirusowi (FCV) i herpeswirusowi kotów (FHV) nie są tak skuteczne jak przeciw panleukopenii (FPV). Chociaż szczepionki przeciwko kaliciwirusowi kotów opracowano tak, aby zapewniały krzyżową
odporność przeciw ciężkim zachorowaniom, istnienie wielu szczepów tego zarazka sprawia, że nawetu zaszczepionego zwierzęcia może dojść do zakażenia i łagodnie przebiegającej choroby. W przypadku herpeswirusa kotów należy pamiętać, że
żadna ze szczepionek nie chroni przed infekcją zjadliwym wirusem, którego konsekwencją jest zakażenie latentne mogące ulegać reaktywacji w wyniku
zadziałania silnego stresora. Wtedy u kota szczepionego mogą pojawić się objawy kliniczne lub możeon wydalać zarazek i zarazić inne zwierzęta.
Szczepienie kociąt i doszczepienie po 12 miesiącach
Podobnie jak to ma miejsce u szczeniąt, większość kociąt jest przez pierwsze tygodnie życia chroniona przeciwciałami uzyskanymi od matki. Jednakże bez badań serologicznych nie można określić ani stopnia ochrony ani czasu, w którym kocięta stają się wrażliwe na zakażenie i zdolne do rozwinięcia odporności poszczepiennej. Wynika to z różnic w poziomie przeciwciał matczynych pomiędzy miotami. Zwykle odporność bierna obniża się pomiędzy 8 a 12 tygodniem życia do poziomu, który umożliwia zadziałanie szczepienia. W związku z tym zaleca się zwykle podanie pierwszej dawki w wieku 8 – 9 tygodni, a drugiej 3 – 4 tygodnie później. Wiele dostępnych na rynku szczepionek przeznaczonych jest do podawania według takiego właśnie schematu.
Z drugiej strony jednak, kocięta ze słabą odpornością bierną mogą stać się wrażliwe na zakażenie (i tym samym zdolne do wytworzenia odporności poszczepiennej) wcześniej, podczas gdy u innych wysokie miana przeciwciał matczynych mogą
uniemożliwić zadziałanie szczepionki do wieku 12 tygodni lub nawet dłużej. W związku z tym przyłączamy się do zaleceń opracowanych niedawno przez Amerykańskie Stowarzyszenie Lekarzy Kotów, aby ostatnią dawkę szczepionki podawać kociętom w wieku co najmniej 16 tygodni.
Wszystkie kocięta powinny zostać objęte szczepieniami zasadniczymi przynajmniej trzykrotnie
– pierwszy raz w wieku 8 – 9 tygodni, drugi 3 – 4 tygodnie później, a trzeci raz w wieku co najmniej 16 tygodni. Koty które zareagują na żywe, atenuowane szczepionki będą odporne przez wiele lat bez konieczności stosowania dawek przypominających.
Szczepienie dorosłych kotów
Wszystkie zwierzęta powinny otrzymać przypominającą dawkę szczepionki 12 miesięcy po ukończeniu cyklu szczepień kocięcia (zapewni to odporność tym osobnikom, które nie zareagowały właściwie na tamte szczepienia). Kolejne dawki podawane są w odstępach co najmniej 3 letnich, chyba że w grę wchodzą specjalne okoliczności. U dorosłych kotów o nieznanej historii immunoprofilaktyki powinno się
wykonać raz szczepienie zasadnicze żywymi atenuowanymi zarazkami i powtórzyć je po roku.
Koty które zareagowały właściwie na szczepienie zasadnicze żywymi atenuowanymi zarazkami mają trwałą odporność (pamięć immunologiczną) przez wiele lat, pomimo braku szczepień przypominających. Należy podkreślić, że zasada ta nie odnosi
się ani do szczepień zasadniczych inaktywowanymi zarazkami ani do szczepień dodatkowych, w szczególności do zawierających antygeny bakteryjne.
Dlatego aby uzyskać optymalną ochronę przeciwko zarazkom takim jak Chlamydophila lub Bordetella, szczepionki muszą być podawane częściej.
SZCZEPIONKI PRZECIWKO WIRUSOWI PANLEUKOPENII KOTÓW (FPV)
Dostępne rodzaje szczepionek:
1. Szczepionki żywe atenuowane: Zawierają niezjadliwy parwowirus kotów (wirus panleukopenii) w różnym mianie, bez adiuwantu. Istnieją preparaty iniekcyjne, jak również przeznaczone do podawania donosowego, zarówno pojedyncze lub wieloskładnikowe. Do zalet szczepionek atenuowanych należy szybki rozwój odporności poszczepiennej, duża zdolność do przełamywania odporności biernej oraz wyższe prawdopodobieństwo zapewnienia wystarczającej ochrony.
2. Szczepionki inaktywowane (zabite): Preparaty te zawierają adiuwant; jedna dawka może u seroujemnego kota wywołać dobrą odpowiedź humoralną w stosunkowo krótkim czasie. Są one korzystniejsze u zwierząt dzikich i egzotycznych
oraz kotek ciężarnych, u których nie należy stosować preparatów atenuowanych.
Mechanizmy i czas utrzymywania się odporności:
1. Odporność po bezobjawowym zakażeniu naturalnym lub zachorowaniu utrzymuje się przez całe życie.
2. Zakażenia kontrolne i badania serologiczne wskazują, że odporność po szczepieniu zarazkiem atenuowanym utrzymuje się przez co najmniej 7 lat.
3. Odporność po szczepieniu zarazkiem inaktywowanym utrzymuje się 7,5 roku.
4. Chociaż wirus panleukopenii odpowiada za większość przypadków panleukopenii kotów,nowe warianty parwowirusa psów (CPV-2a, CPV2b i CPV-2c) mogą zakażać koty i wywoływać chorobę. Dostępne obecnie szczepionki przeciwko panleukopenii zapewniają ochronę również przed tymi wariantami parwowirusa psów.
5. Odporność ogólna po szczepieniu zarazkiem atenuowanym wynika z obecności przeciwciał neutralizujących. Istnieje korelacja pomiędzy mianem przeciwciał a stopniem ochrony. Zarówno wydzielnicze przeciwciała klasy IgA jak i odporność typu
komórkowego nie odgrywają roli ochronnej.
6. Czas przez który przeciwciała matczyne uniemożliwiają wykształcenie odporności czynnej przez kocięta zależy od zawartości przeciwciał w siarze i ilości siary wchłoniętej przez kocięta w ciągu pierwszych 8 godzin po urodzeniu.
7. Tzw. luka immunologiczna to okres, kiedy miano przeciwciał matczynych jest już zbyt niskie aby uchronić szczenię przed zakażeniem szczepem terenowym wirusa, ale jednocześnie zbyt wysokie aby szczepionki o niskiej immunogenności lub zawartości wirusa były w stanie wywołać odporność. Przez analogię do parwowirusa psów
przyjmuje się, że luka immunologiczna występuje pomiędzy 6 a 8 tygodniem życia.
8. Po ukończeniu cyklu szczepień kocięcia i dawce przypominającej po roku, kolejne szczepienia należy wykonywać nie częściej niż co trzy lata.
9. Obecność przeciwciał w surowicy szczepionego kota starszego niż 16 tygodni, niezależnie od ich miana, świadczy o jego odporności.
Środki ostrożności:
1. Istnieją obawy dotyczące możliwości odzyskania przez wirus szczepionkowy pierwotnej zjadliwości, ale zjawiska takiego nigdy nie udokumentowano. Pomimo to w populacjach zwierząt domowych lub dzikich gdzie FPV nie występuje
endemicznie nie należy stosować szczepionek atenuowanych.
2. Nigdy nie należy podawać szczepionek atenuowanych ciężarnym kotkom ze względu na ryzyko zakażenia i uszkodzenia płodu. Szczepionki inaktywowane są w niektórych krajach dopuszczone do użytku u ciężarnych kotek, ale generalnie należy unikać nieuzasadnionego stosowania wszelkich preparatów podczas ciąży.
3. Szczepionki atenuowane nigdy nie powinny być stosowane u kociąt młodszych niż 4 tygodnie ze względu na ryzyko uszkodzenia móżdżku, który intensywnie się wtedy jeszcze rozwija.
4. Należy zachować ostrożność podczas stosowania szczepionek atenuowanych u zwierząt w stanie ciężkiej immunosupresji (np. chorych na wirusowy niedobór immunologiczny, białaczkę lub przyjmujących leki immunosupresyjne). Chociaż
jest to mało prawdopodobne, to namnażanie się u nich wirusa może prowadzić do wystąpienia objawów klinicznych po szczepieniu.
5. Jeżeli szczepienia są elementem likwidowania ogniska choroby, należy wykorzystać fakt, że odporność po podaniu szczepionki atenuowanej rozwija się znacznie szybciej.
Okres inkubacji:
Objawy kliniczne pojawiają się 2 do 7 dni po zakażeniu. Gorączka wyprzedza zwykle o 1 – 2 dni wystąpienie wymiotów. Później może, ale nie musi pojawić się biegunka. Szybko pogłębia się odwodnienie, chory kot często siedzi przy misce z wodą, ale nie pije. W końcowym stadium choroby kot ma hipotermię, może rozwinąć się wstrząs septyczny lub zespół rozsianego krzepnięcia wewnątrznaczyniowego (DIC). W środowisku wirus zachowuje aktywność przez ponad rok dlatego wszystkie obiekty,
w których przebywały zakażone zwierzęta należy uznać za skażone.
SZCZEPIONKI PRZECIWKO HERPESWIRUSOWI
KOTÓW TYPU 1 (FHV-1)
Rodzaje dostępnych szczepionek:
1. Szczepionki żywe atenuowane: Preparaty te zawierają nieznacznie osłabionego herpeswirusa kotów o różnych mianach, bez dodatku adiuwantu. Istnieją preparaty iniekcyjne jak również przeznaczone do podawania donosowego, zarówno pojedyncze lub wieloskładnikowe (zawsze w kombinacji z kaliciwirusem kotów).
2. Szczepionki inaktywowane (zabite): Istnieją zarówno szczepionki zawierające inaktywowane wiriony, jak również preparaty podjednostkowe, zawsze z dodatkiem adiuwantu.
Mechanizmy i czas utrzymywania się odporności:
1. Trudno jest ocenić rzeczywisty czas trwania odporności. Pełną kliniczną ochronę obserwuje się jedynie przez krótki czas po szczepieniu, a jej skuteczność z czasem zanika.
2. Odporność po naturalnym bezobjawowym zakażeniu lub przechorowaniu jest słaba i utrzymuje się przez różny okres czasu.
3. Szczepionki przeciwko FHV-1 (podobnie jak przeciwko kaliciwirusowi kotów) nie zapewniają tak skutecznej ochrony, jak to ma miejsce w przypadku panleukopenii. Nie należy oczekiwać, że zapewnią one tak silną i trwałą odporność jak
szczepienia zasadnicze przeznaczone dla psów.
4. Wykazano obecność przeciwciał przez 3 lata po podaniu szczepionki zawierającej inaktywowany FHV-1.
5. Po ukończeniu cyklu szczepień kocięcia w wieku około 16 tygodni i dawce przypominającej po roku, kolejne szczepienia należy wykonywać nie częściej niż co trzy lata. Jeżeli pominięto dawkę przypominającą i czas od ostatniego szczepienia nie przekroczył 3 lat, wystarczy jedno szczepienie przypominające; w przypadku gdy
upłynęły ponad 3 lata, należy rozważyć podanie dwóch dawek szczepionki.
6. Żadna dostępna szczepionka nie chroni przed zakażeniem szczepem zjadliwym; zakażenie przechodzi w infekcję latentną, ale może ulec reaktywacji w przypadku zadziałania silnego stresora. Reaktywacja zakażenia może spowodować wystąpienie objawów klinicznych również u kota zaszczepionego, który może być źródłem
zakażenia dla wrażliwych kotów.
7. Podejrzewa się że odporność typu komórkowego odgrywa istotną rolę ochronną, ponieważ brak swoistych przeciwciał w surowicy zaszczepionego kota nie koniecznie oznacza jego wrażliwość na zachorowanie. Z drugiej strony jednak istnieje korelacja pomiędzy serokonwersją, a ochroną przed zakażeniem kontrolnym.
8. Czas przez który przeciwciała matczyne uniemożliwiają wykształcenie odporności czynnej przez kocięta zależy od zawartości przeciwciał w siarze i ilości siary przyswojonej przez kocięta w ciągu pierwszych 8 godzin po urodzeniu.
Szczepienia rozpoczyna się zwykle w wieku 9 tygodni, chociaż istnieją szczepionki dopuszczone do stosowania u zwierząt młodszych.
Środki ostrożności:
1. Szczepy atenuowane zachowują pewną chorobotwórczość i mogą wywołać chorobę u kota w przypadku niewłaściwego ich zastosowania np. przypadkowego rozpylenia lub zlizania resztek preparatu ze skóry i włosów.
2. objawy zapalenia górnych dróg oddechowych częściej występują po donosowym szczepieniu.
3. W hodowlach choroba zwykle pojawia się u kociąt przed odsadzeniem, najczęściej pomiędzy 4 a 8 tygodniem życia, kiedy spada poziom przeciwciał matczynych. Źródłem zakażenia jest zwykle kotka, u której dochodzi do reaktywacji
zakażenia latentnego na skutek stresu związanego z porodem i laktacją.
Okres inkubacji:
Wydalanie wirusa rozpoczyna się już po 24 godzinach od zakażenia i trwa 1 do 3 tygodni. Ostre objawy chorobowe pojawiają się po 2 – 6 dniach
i ustępują w ciągu 10 – 14 dni. Wirus rozprzestrzenia się wzdłuż nerwów czuciowych i osiąga neurony zwoju nerwu trójdzielnego, które są głównym miejscem jego bytowania w fazie zakażenia latentnego. Większość kotów pozostaje dożywotnimi nosicielami i wydala wirus okresowo, pod wpływem silnego stresora. W fazie zakażenia latentnego DNA wirusa jest obecne w jądrze komórkowym neuronu, ale nie podlega replikacji. Wirus ulega szybkiej inaktywacji w środowisku.
SZCZEPIONKI PRZECIWKO KALICIWIRUSOWI
KOTÓW (FCV)
Rodzaje dostępnych szczepionek:
1. Szczepionki żywe atenuowane: Preparaty te zawierają kaliciwirus kotów w różnych mianach, bez adiuwantu. Istnieją preparaty iniekcyjne jak również przeznaczone do podawania donosowego, pojedyncze lub wieloskładnikowe (zawsze w kombinacji z herpeswirusem kotów).
2. Szczepionki inaktywowane (zabite): Szczepionki zawierają inaktywowane wiriony z dodatkiem adiuwantu.
Mechanizmy i czas utrzymywania się odporności:
1. Istnieje znaczne zróżnicowanie antygenowe pomiędzy szczepami FCV, ale wszystkie one należą do jednego serotypu. Odporność wywołana zakażeniem jednym szczepem może znacząco ograniczyć objawy kliniczne i wydalanie zarazka ze śliną po zakażeniu innym szczepem, jednak zdolność do wywoływania krzyżowej odporności
różni się pomiędzy szczepami.
2. Przeciwciała neutralizujące pojawiają się około 7 dni po zakażeniu, a ich miano koreluje ze stopniem niewrażliwości na zakażenie szczepem homologicznym. Koty mogą także być chronione przy braku przeciwciał i wykazano rolę odporności typu komórkowego.
3. Wykazano obecność przeciwciał przez 3 lata po szczepieniu. W związku z tym określono czas trwania odporności poszczepiennej na ponad 3 lata.
4. Szczepionki przeciwko FCV (podobnie jak przeciwko herpeswirusowi kotów) nie zapewniają tak skutecznej ochrony, jak to ma miejsce w przypadku panleukopenii. Nie należy oczekiwać, że zapewnią one tak silną i trwałą odporność jak szczepienia zasadnicze przeznaczone dla psów.
5. Po ukończeniu cyklu szczepień kocięcia i dawce przypominającej po roku, kolejne szczepienia należy wykonywać nie częściej niż co trzy lata.
6. Przeciwciała matczyne odgrywają ważną rolę ochronną w ciągu pierwszych tygodni życia kociąt i mogą uniemożliwiać wykształcenie odporności poszczepiennej. Średni okres półtrwania przeciwciał matczynych wynosi 15 dni, a ich obecność utrzymuje się do wieku 10 – 14 tygodni. W jednym z badań około 20% kociąt w wieku sześciu tygodni nie miało przeciwciał skierowanych przeciwko powszechnie stosowanym szczepom szczepionkowym.
Środki ostrożności:
1. Objawy kliniczne zapalenia górnych dróg oddechowych częściej obserwuje się po szczepieniu drogą donosową.
2. Ze względu na dużą różnorodność antygenową krążących w populacji szczepów wirusa, szczepionki tworzone są tak, aby zapewnić jak najlepszą odporność krzyżową przeciwko chorobie o ciężkim przebiegu. U szczepionych kotów mogą jednak wystąpić łagodne objawy kliniczne po zakażeniu.
3. Inaczej niż to ma miejsce w przypadku herpeswirusa kotów, wydalanie FCV ma charakter ciągły. Wpływ szczepienia na okres siewstwa po zakażeniu nie został jednoznacznie ustalony; jedne obserwacje wskazują na jego lekkie skrócenie,
podczas gdy inne na wydłużenie. Iniekcyjne podanie szczepionki atenuowanej rzadko prowadzi do wydalania zarazka szczepionkowego.
Okres inkubacji:
Zakażenie FCV może wywołać ostre zapalenie jamy ustnej i górnych dróg oddechowych, jest również związane z występowaniem przewlekłego zapalenia dziąseł, którego podłożem może być reakcja immunopatologiczna. Ostre objawy obserwuje się najczęściej u kociąt. Okres inkubacji wynosi 2 do 10 dni. Typowymi objawami są owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, kichanie i surowiczy wypływ
z nosa.
Niedawno opisano nową chorobę określaną jako ciężka, uogólniona kaliciwiroza kotów (VS-FCV –virulent systemic feline calicivirus disease). Okres inkubacji w przypadku kotów przebywających w szpitalach i schroniskach wynosi 1 – 5 dni, w domach może wydłużyć się do 12 dni. Choroba wydaje się przebiegać ciężej u osobników dorosłych niż u kociąt. Obecnie dostępne szczepionki nie chronią przed zakażeniem w warunkach terenowych, choć doświadczalnie wykazano istnienie pewnej ochrony.
Może to wynikać z ogromnej zjadliwości tych szczepów lub z faktu, że szczepy przed którymi chroni immunoprofilaktyka nie wywołują epidemii ze względu na szerokie rozpowszechnienie szczepień.